(૩) વેદ -સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ

Vishwa-ka-sarvoch-gyan-CHARO-SDL862807786-1-a471d

 

આપણાં બધાં શાસ્ત્રોમાં “વેદ” સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ છે અને તે બીજાં બધાં શાસ્ત્રોનું મૂળ છે. વાસ્તવમાં વેદ એ ફક્ત હિંદુ સંસ્કૃતિનો કે આપણા દેશનો જ નહિ પરંતુ સમગ્ર વિશ્વનો સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ છે.

“વેદ”નો અર્થ :

શબ્દાર્થ : વેદ’ શબ્દ ‘વિદ’ ધાતુ પરથી બન્યો છે. વિદ એટલે જાણવું અને વેદ એટલે જાણકારી અર્થાત્ જ્ઞાન. વિદ પરથી શબ્દ બન્યો વિદ્વાન (વિદ + વાન) એટલે જ્ઞાની.

ભાવાર્થ : વેદ એટલે કયું જ્ઞાન? આપણી જ્ઞાનેન્દ્રિયો (આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચા) દ્વારા ભૌતિક જગતનું જે જ્ઞાન આપણે મેળવીએ છીએ તેને વિજ્ઞાન કહેવાય છે.  જયારે ‘વેદ’ શબ્દ દ્વારા જે જ્ઞાનની વાત છે તે અંત:અનુભૂતિની વાત છે, અર્થાત્ મનની શક્તિથી જે જ્ઞાનનો અનુભવ આપણે કરીએ તે જ્ઞાન છે વેદનું જ્ઞાન.

‘હું’ અને ‘પરમતત્વ’ એકરૂપ બને અર્થાત્  જીવ અને શિવ એક બને (અહં બ્રહ્માસ્મિ – હું બ્રહ્મ છું), આ અનુભવ એટલે ‘વેદ’ શબ્દ દ્વારા સૂચવાતું જ્ઞાન. પ્રાચીન ઋષિમહાત્માઓ સમાધિ અવસ્થામાં પરમાત્મા સાથે પોતાના ‘હું’ ને એકાકાર કરતા ત્યારે તેઓ અંતરમાં પરમાત્માનો દિવ્ય ધ્વનિ સાંભળતા. તેના પરથી જે સાહિત્ય રચાયું તે જ વેદ.

પરમકૃપાળુ પરમાત્માએ સૃષ્ટિની રચના કરી, ત્યારે માનવને નિ:સહાય અવસ્થામાં છોડી દીધો નથી. સૃષ્ટિના સર્જનની સાથે જ શ્રેષ્ઠ માનવ એવા ઋષિઓનું સર્જન કરી તેમને આ સૃષ્ટિમાં કેવી રીતે રહેવાનું તે જ્ઞાન આપી દીધું. પરમાત્મા દ્વારા અપાયેલું આ જ્ઞાન તે જ વેદ. ઋષિઓએ આ જ્ઞાન સમગ્ર જગતને આપ્યું. આ અર્થમાં વેદને જગતનું બંધારણ કહી શકાય, જેના ઘડવૈયા પરમાત્મા સ્વયં છે.

વેદનો અર્થ છે ‘જ્ઞાન’  અને જ્ઞાનનું લક્ષ્ય છે નિર્માણ, કલ્યાણ, ઉત્થાન. વેદનો સંદેશ છે કે સત્ય, ન્યાય, નૈતિકતાના માર્ગ પર જીવનની યાત્રા કરીએ, વિજ્ઞાન દ્વારા ભૌતિક પદાર્થોનો સ્વહિત માટે પ્રયોગ કરીએ. જ્ઞાન આપણું પથ-પ્રદર્શક બને અને વિજ્ઞાન સુખ-સુવિધાઓ પ્રદાન કરે, જેથી જીવનનાં પ્રત્યેક ડગલે આનંદ પ્રાપ્ત કરીએ. 

વેદનો રચનાકાળ :

વેદનું અસ્તિત્વ ક્યારથી છે તે વિષે અનેક મતમતાંતર છે, પરંતુ એટલું તો નિર્વિવાદપણે માનવામાં આવે છે કે વેદ દુનિયાના સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ છે.

Dayanand Photo

 

આધુનિક કાળના ઋષિ, આર્યસમાજના સ્થાપક અને ક્રાંતિકારી સમાજ સુધારક મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી હિંદુ સંસ્કૃતિ અને તેમાંય ખાસ કરીને વૈદિક સાહિત્યના સંવર્ધન, પ્રસાર અને પ્રચાર માટે અમૂલ્ય યોગદાન આપેલું છે. તેમના મત મુજબ વેદનો આવિર્ભાવ સૃષ્ટિના પ્રારંભમાં એટલેકે પૃથ્વીના ઉત્પત્તિકાળ વખતે થયેલ છે. અર્થાત્ ભારતીય કાળગણના મુજબ વેદની રચના લગભગ ૧૯૬ કરોડ વર્ષ પહેલાં થયેલ છે.  

અન્ય કેટલાક વિદ્વાનોના મત મુજબ વેદ એક લાખ વર્ષ પહેલાં રચાયા હોવાનું અનુમાન છે. 

જયારે આધુનિક સંશોધકોના મત મુજબ ઉપનિષદોનો રચનાકાળ લગભગ ૪૦૦૦ વર્ષ જુનો છે.  તેના આધારે એવું માનવામાં આવે છે કે વેદનો રચનાકાળ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષથી પૂર્વેનો છે.

વેદનો જૂનામાં જૂનો સમય એક મતે ઈ. સ. પૂર્વે ૬૦૦૦ થી ૪૦૦૦ સુધીનો મનાયો છે. વેદના સમયમાં વસંતસંપાત મૃગશીર્ષ નક્ષત્રમાં થતો હતો, પણ હાલમાં ઉત્તરાભાદ્રપદ નક્ષત્રમાં થાય છે, એટલે કે તે છ નક્ષત્ર જેટલો પાછળ હઠ્યો છે. આ ઉપરથી ૨૬૦૦૦ વર્ષની વાયુયાન ગતિને હિસાબે ગણતરી કરીને વિદ્વાનો વેદકાળને લગભગ ૫૮૦૦ વર્ષ પહેલાં મૂકે છે.

વેદની ઉત્પત્તિ :

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના મત મુજબ સૃષ્ટિના આરંભમાં ઈશ્વરે જેમ પ્રાણીમાત્રના કલ્યાણ માટે સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી, આકાશ અને વનસ્પતિ વિગેરે બનાવ્યા, તેવી રીતે મનુષ્યને પોતાનો જીવનવ્યવહાર શીખવવા માટે વેદનું જ્ઞાન પણ ઈશ્વરે સૃષ્ટિના આરંભમાં જ આપ્યું છે. પૃથ્વી અને મનુષ્યની ઉત્પત્તિ સમયે ઈશ્વરે ચાર ઋષિઓ – અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય અને અંગિરાને અનુક્રમે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદનું જ્ઞાન આપ્યું. આ ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને આ જ્ઞાન આપ્યું અને તે જ રીતે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા વેદના આ જ્ઞાનનું આદાન-પ્રદાન ચાલતું રહ્યું.

ઘણા લાંબા સમય સુધી વેદના જ્ઞાનનો પ્રસાર-પ્રચાર આ રીતે ફક્ત પઠન અને શ્રવણથી (બોલીને અને સાંભળીને) થતો રહ્યો. સમયાંતરે લખાણ અને છપાઈની સુવિધાઓ શોધાઈ, તે પછી ઓગણીસમી સદીમાં વેદ પુસ્તકરૂપે મળવા લાગ્યા.

એક અન્ય મત મુજબ ઉપર જણાવેલ ચાર ઋષિઓને બદલે ચાર વેદના ચાર દેવતા છે. જેમાં અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય અને ચંદ્ર અનુક્રમે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદના દેવતા છે.

વધુ એક અન્ય મત મુજબ આપણા ઋષિમુનિઓએ આ ગ્રંથ સ્વયં બ્રહ્માજીના મુખેથી સાંભળીને લખ્યા છે.

વધુ એક અન્ય મત મુજબ વેદ બ્રહ્માની માનસપુત્રી ગાયત્રીમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે, જેથી દેવી ગાયત્રીને વેદની રચનાકાર ગણી શકાય.

આ વિભિન્ન મતમાંથી કોઈપણ એક મતનો સ્વીકાર કરીએ તો પણ એવું તારણ નીકળે છે કે વેદનું જ્ઞાન ઈશ્વર કે ઈશ્વરના અંશ દ્વારા કહેવાયેલું છે. એટલા માટે વેદને “શ્રુતિ” પણ કહેવામાં આવે છે (શ્રુતિ એટલે સાંભળીને લખેલું).

આમ નિર્વિવાદપણે કહી શકાય કે વેદ માનવરચિત નથી. અર્થાત્ તે કોઈ ઋષિમુની કે અન્ય કોઈ મનુષ્ય વિગેરેની રચના નથી. ઋષિમુનિઓએ તો આ મંત્રોનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે. સ્વયં બ્રહ્માજી પણ વેદના કર્તા નથી, કારણકે બ્રહ્માજી પણ વેદનું સ્મરણ કરીને વેદોને પ્રકાશિત કરે છે. (પારાશર સ્મૃતિ, પ્રથમ અધ્યાય, મંત્ર ક્રમ ૨૧). આમ વેદ સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર દ્વારા અપાયેલું જ્ઞાન છે.

દરેક વેદ સાથે કેટલાક ઋષિઓનાં નામ જોડાયેલાં છે. પરંતુ આ ઋષિઓ વેદના રચનાકાર નથી. તેમણે તો જે તે વેદના પવિત્ર મંત્રોનો અને તેમાં આપેલ સંદેશનો પ્રસાર-પ્રચાર કર્યો છે. તેમના આ ઉપકારનું સ્મરણ કરવા માટે વેદના મંત્રો સાથે આ ઋષિઓનાં નામ જોડાયેલાં છે.

વેદનું જ્ઞાન :

વેદ ઈશ્વરીય જ્ઞાન છે.  તેમાં બધીજ સત્ય વિદ્યાઓનાં સુત્રો છે. આમ વેદ મૂળ-સૂત્ર (શ્લોક)ના રૂપમાં સંક્ષેપમાં સર્વ વિદ્યાઓ છે. વેદ જ્ઞાનનો ભંડાર છે અને તેમાં જીવનનાં ગૂઢ રહસ્યો છુપાયેલાં છે. એમ પણ કહી શકાય કે વેદ વિચારોના ગ્રંથો છે.

વેદ હિંદુ ધર્મના મૂળ ધર્મગ્રંથ ગણાય છે. જોકે વેદના ઉપદેશનો અભ્યાસ કરીએ તો જણાય છે કે તે કોઈ એક ધર્મ કે સંપ્રદાયના લોકો માટેના જ ગ્રંથ નથી, પરંતુ સમસ્ત માનવજાતના કલ્યાણ માટેના ગ્રંથો છે. આમ વેદ ધર્મગ્રંથ નહિ પણ જ્ઞાનગ્રંથ છે.

વેદમાં સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, સૂર્ય-ચંદ્રની ગતિ, જન્મ-મરણ જેવો નિત્ય ઈતિહાસ છે. પરંતુ તેમાં કોઈ દેશ, રાજા કે વ્યક્તિનો ઈતિહાસ નથી. આમ વેદ કોઈ સ્થળ, સમય કે વ્યક્તિના ઈતિહાસના વર્ણન સિવાય સર્વના કલ્યાણનું વર્ણન કરે છે.

વેદની ભાષા વૈદિક સંસ્કૃત છે, જે લૌકિક સંસ્કૃત કરતાં જુદી છે.

વેદનું પઠન, અભ્યાસ અને વિવેચન મનુષ્ય-માત્ર કરી શકે છે. અર્થાત્ કોઈપણ જાતિ, વર્ણ કે ધર્મની વ્યક્તિ વેદ ભણી શકે છે. સ્ત્રી અને શુદ્રને વેદના અભ્યાસનો અધિકાર નથી એવી પ્રચલિત માન્યતા ખોટી છે.  

એક અગત્યની વાત એ છે કે “વેદ” સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ હોવા છતાં તે આજે પણ મૂળ સ્વરૂપમાં એટલે કે કોઈ જાતના સુધારા કે વધારા સિવાય ઉપલબ્ધ છે. આપણા પૂર્વજોએ ‘વેદ’ના શબ્દને, એ શબ્દના અર્થને અને એ અર્થ મુજબનાં કર્મ કરીને આજ સુધી ‘વેદ’ને સાચવી રાખ્યા છે. હવે આપણી ફરજ બને છે કે આપણે પણ એ જ રીતે ‘વેદ’નું સંરક્ષણ કરીએ તેમજ તેનો પ્રચાર-પ્રસાર કરીએ.    

‘વેદ’ની સાથેસાથે ‘વેદ’માં રહેલા જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો વિસ્તાર કરીને વિવિધ ઋષિ-મુનિઓએ રચેલું વિશાળ વૈદિક સાહિત્ય પણ અત્યારે ઉપલબ્ધ છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે  વેદોમાં લગભગ એક લાખ મંત્રો હતા, જેમાંથી ૮૦ હજાર કર્મકાંડના, ૧૬ હજાર ઉપાસનાના અને ૪ હજાર જ્ઞાન સાથે જોડાયેલા મંત્રો હતા. જો કે હાલમાં તો આમાંથી બહુ ઓછા મંત્રો ઉપલબ્ધ છે. 

એક અગત્યની વાત એ પણ છે કે વેદના બધા મંત્રો છંદ આધારિત છે, અર્થાત્ તેની રચનામાં ઉંચી વિદ્વતા અને સખત મહેનતની જરૂરત પડી હશે. 

દરેક વેદમંત્ર કોઈ દેવતાને ઉદ્દેશીને હોય છે, તેનો દર્શનકાર અમુક ઋષિ હોય છે અને અમુક છંદમાં તે ગોઠવાયો હોય છે. માટે દરેક મંત્રને દેવતા, ઋષિ ને છંદ હોય છે. એ મંત્રો સંધિ સહિત ઉચ્ચારાયેલા હોવાથી તે મંત્રભાગને સંહિતા કહેવાય છે. વેદપાઠ કરતી વખતે સંધિ વિના વેદમંત્રોનાં પદ જુદાં પાડી તેનો પાઠ થાય છે.

વેદના મંત્રો હવે ગ્રંથસ્થ થયા છે. પરંતુ પ્રાચીનકાળમાં વેદ ગ્રંથસ્થ થતા નહિ. હજારો વર્ષથી વેદ કર્ણોપકર્ણ પરંપરાથી જ જળવાયા છે. વેદપાઠ કરવાની આપણી ઘણી પ્રાચીન પરંપરા છે. વેદપાઠ કઈ રીતે કરવા તે માટે શાસ્ત્રોમાં એટલા સચોટ અને ઝીણવટભર્યા નિર્દેશો આપવામાં આવેલા છે કે અનાદિકાળથી ભણાતા વેદમાં આજ લગીમાં એક માત્રા કે સ્વરનો પણ ભેદ પડ્યો નથી.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના મત મુજબ વેદમાં યજ્ઞકર્મ કરવાના મંત્રો ઉપરાંત અનેક વિષયના મંત્રો સમાયેલ છે, જેમાં સામાજીક, આર્થિક, રાજનૈતિક અને નૈતિક વિષયો ઉપરાંત ભૌતિક વિજ્ઞાનોને લગતાં સુત્રો પણ ઉપલબ્ધ છે. વેદમાં ધર્મશિક્ષા ઉપરાંત માનવજીવન તેમજ પ્રાણી-પ્રકૃતિ સંરક્ષણ માટેનું આવશ્યક જ્ઞાન પણ છે.

વેદમાં ઈશ્વર, જીવાત્મા અને પ્રાણ વિગેરેનું વર્ણન છે અને વ્યાવહારિક જ્ઞાનના વિષયો જેવાકે ભૌતિક વિજ્ઞાન, ખગોળ, ભૂગોળ, શિલ્પ, વર્ણાશ્રમ, રાજા અને પ્રજાના ધર્મનાં વર્ણન પણ છે. ઉપરાંત તેમાં બ્રહ્મ, સૃષ્ટિ, ગણિત, યોગ, આયુર્વેદ, વાણીજ્ય, કૃષિ, ધનુર્વિદ્યા, નૌકા, વિમાન, દુરસંચાર (તાર -ટેલીગ્રામ), જેવા વિષયોનાં વર્ણન પણ છે. અમેરિકાની ખ્યાતનામ ખગોળસંસ્થા નાસાએ પણ વેદમાં સમાવિષ્ટ જ્ઞાનને પ્રામાણિત માન્યું છે.

વેદમાં અનેક દેવતાવાદ નથી અને તેમની પૂજાઓના વર્ણન પણ નથી. વેદમાં અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વરુણ વિગેરેનો જે ઉલ્લેખ છે, તે ઈશ્વરનાં ગુણવાચક નામો છે. અર્થાત્ વેદ મુજબ ઈશ્વર એક જ છે. 

પ્રથમ દ્રષ્ટીએ વેદ અનેક દેવોની સ્તુતિઓનો સંગ્રહ જણાય છે, પરંતુ વેદના જ્ઞાનને સંપૂર્ણ સમજીએ તો જણાય છે કે વેદમાં અનેક દેવોની પ્રાર્થના હોવા છતાં મુખ્યત્વે એકેશ્વરવાદનો સિદ્ધાંત છે. વાસ્તવમાં ભગવાનના અસંખ્ય અવતારો અને સ્વરૂપો, તેત્રીસ કરોડ દેવતા વિગેરે વાતો મહાભારતકાળ પછીના સમયમાં રચાયેલાં પુરાણોમાં કરેલી છે. આપણા મૂળગ્રંથ “વેદ” મુજબ તો પરમાત્મા જ એક દેવ છે અને તે જ અનેક દેવોનાં નામ અને સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.     

વેદમાં સ્વર્ગ કે નરક વિષેની કોઈ કલ્પના નથી તેમજ દેવ અને અસુરનાં યુદ્ધવર્ણન પણ નથી. વેદમાં કોઈ ઋષિ, રાજા, નગર, નદી વિગેરેનો ઈતિહાસ નથી. આવી બધી વાતો ઘણા પાછળના સમયમાં રચાયેલાં પુરાણો અને અન્ય સાહિત્યમાં જ છે, વેદમાં નથી. 

વેદમાં પિતૃયજ્ઞનું વર્ણન છે, જે મૃત પિતૃઓ માટે નહિ પણ જીવિત પિતૃઓ અર્થાત્ હયાત માતા-પિતા અને અન્ય વડીલોની પૂજા, સેવા અને સત્કારનું વિધાન છે. આમ વેદમાં ભૂત, પ્રેત, તર્પણ કે શ્રાદ્ધ એવી કોઈ વાત કે તેને લગતા આદેશ નથી. આ બધી વાતો પાછળથી રચાયેલાં પુરાણો અને અન્ય ગ્રંથોમાં જ છે.

વેદમાં વર્ણન કરેલું જ્ઞાન ઘણું ગહન છે અને તેમાં જીવનનાં ગૂઢ રહસ્યો અત્યંત સંક્ષિપ્તમાં રજુ કરેલ છે, જેથી ફક્ત વિદ્વાનો જ તેને જાણી અને સમજી શકે છે. આથી આપણા સમજુ ઋષિઓએ વેદનું જ્ઞાન સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચે તે માટે વેદમાં સમાવેલા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનને સરળ બનાવવા પ્રયત્ન કર્યો, તો તેમાંથી  ૧૦૦૦થી પણ વધારે ગ્રંથો રચાયા, જે બધા પણ શાસ્ત્ર તરીકે ઓળખાય છે. આ બધાં જ શાસ્ત્રો વેદનો મહિમા ગાય છે અને વેદને જ ધર્મનું મૂળ માને છે. 

વેદના ભાગ :

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના મત મુજબ વેદના જ્ઞાનને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. પૃથ્વી અને મનુષ્યની ઉત્પત્તિ સમયે ઈશ્વરે બ્રહ્માજી મારફત ચાર ઋષિઓ –અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય અને અંગિરાને અનુક્રમે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદનું જ્ઞાન આપ્યું. આ ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને આ જ્ઞાન આપ્યું અને તે જ રીતે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા વેદોના આ જ્ઞાનનું આદાન-પ્રદાન ચાલતું રહ્યું. ઘણા લાંબા સમય સુધી વેદના જ્ઞાનનો પ્રસાર-પ્રચાર આ રીતે ફક્ત પઠન અને શ્રવણ (બોલીને અને સાંભળીને) થતો રહ્યો. સમયાંતરે લખાણ અને છપાઈની સુવિધાઓ શોધાઈ, તે પછી ઓગણીસમી સદીમાં વેદો પુસ્તક રૂપે મળવા લાગ્યા.

એક અન્ય મત અનુસાર શરૂઆતમાં ચારેય વેદ એક સાથે હતા. પણ અસંખ્ય શ્લોકો તથા અતિ વિશાળ ફલક પર ફેલાયેલા જ્ઞાનના આ સમૂહને એકસાથે રાખવો, સમજવો અને સમજાવવો એ ઘણું કપરું કાર્ય હતું. તેથી સરળીકરણના હેતુથી મહાભારતકાળ દરમ્યાન મહર્ષિ વેદવ્યાસે વેદને ચાર ભાગમાં વહેંચ્યા.

images (3)
મહર્ષિ વેદવ્યાસ

મહર્ષિ વેદવ્યાસ પ્રખર જ્ઞાની પંડિત હતા. તેઓ રંગે શ્યામ હોવાથી ‘કૃષ્ણ’ અને દ્વીપ પર જન્મ્યા હોવાથી ‘દ્વૈપાયન’ એમ ‘કૃષ્ણ દ્વૈપાયન’ નામધારી હતા. આપણે મહર્ષિ વેદવ્યાસને મહાભારતના રચનાકાર તરીકે જ મોટેભાગે જાણીએ છીએ. પરંતુ તેઓ વેદના મંત્રોના ઊંડા જાણકાર મહાવિદ્વાન ઋષિ હતા. 

તેમણે વેદના અસંખ્ય શ્લોકોનું સંકલન કર્યું અને તેને ચાર ભાગમાં વિભાગીકરણ કરી પોતાના ચાર પ્રખર શિષ્યોને એક એક વેદ ભણાવ્યો. તદનુસાર ઋગ્વેદ પૌલને, યજુર્વેદ વૈશંપાયનને, સામવેદ જૈમિનીને અને અથર્વવેદ સુમંતુને ભણાવ્યો. આ શિષ્યોએ તેમના શિષ્યોને તે વેદ ભણાવ્યા. આ પરંપરા આગળ ચાલી અને વેદનું જ્ઞાન પ્રસરતું રહ્યું.

આમ મહર્ષિ વેદવ્યાસ વેદના ચાર ભાગના મુખ્ય સંપાદક, વિભાગીકરણકાર અને સંકલનકાર હતા. મહર્ષિ વેદવ્યાસની દીર્ઘ દ્રષ્ટિ અને અથાગ પ્રયત્નોને લીધે જ વેદનું જ્ઞાન પ્રસરતું રહ્યું, એટલે તેઓ ‘વેદવ્યાસ’ તરીકે ઓળખાયા.  

ઉપરોક્ત મહાન કાર્ય ઉપરાંત મહર્ષિ વેદવ્યાસે ઉપનિષદોનાં ગૂઢ તત્વોને સમજાવવા “બ્રહ્મસુત્ર” નામનો સૂત્રાત્મક તત્વજ્ઞાનનો મહાન ગ્રંથ રચ્યો, “વ્યાસ સ્મૃતિ” નામનો સ્મૃતિગ્રંથ રચ્યો, અઢાર પુરાણો રચ્યાં, જેમાં ભક્તિરસથી ભરપુર અદભૂત, મહાપ્રસિદ્ધ અને વર્તમાનકાળના અતિલોકપ્રિય ગ્રંથ “શ્રીમદ ભાગવત” (ભાગવત પુરાણ) નો સમાવેશ થાય છે. મહર્ષિ વેદવ્યાસના આ અદભૂત પ્રદાનને ધ્યાનમાં લઈને આજે પણ શ્રીમદ ભાગવત કે અન્ય કોઈ પણ કથાપાઠમાં ગ્રંથ અને કથાકારની બેઠકની જગ્યા “વ્યાસપીઠ” તરીકે ઓળખાય છે.    

જોકે મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના મત મુજબ શ્રીમદ ભાગવત સહિતનાં બધાં જ પુરાણો ઘણી અતિશયોક્તિભરી અને માની ના શકાય તેવી કથાઓ ધરાવે છે, જેથી મહર્ષિ વેદવ્યાસ જેવી ઊંડું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ધરાવતી મહાન વ્યક્તિ દ્વારા આવી કથાઓ રચાઈ હોય તે સંભવિત નથી. 

તેમના મત મુજબ પુરાણો મહર્ષિ વેદવ્યાસથી ઘણા પાછળના સમયમાં અન્ય વ્યક્તિઓ દ્વારા રચાયાં છે, જેમણે આ ગ્રંથોને શાસ્ત્રોક્ત આધાર આપવા માટે અને લોકોમાં શંકા પ્રગટ ના થાય તેટલા માટે તેમાં મહર્ષિ વેદવ્યાસનું નામ રચનાકાર તરીકે ઘુસાડયું છે. 

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી શ્રીમદ ભાગવત સહિતનાં બધાં જ પુરાણો, ઉપ-પુરાણો તથા મોટા ભાગના સ્મૃતિગ્રંથોને વેદવિરુધ્ધ ગણે છે. તેમના મત મુજબ આ બધા ગ્રંથો કપોળ-કલ્પિત અને અંધશ્રદ્ધા, વહેમ તથા કુરિવાજોને આધાર આપનાર કથાનકોથી ભરેલાં છે. જેથી પ્રજાને સંગઠિત, બહાદુર, પુરુષાર્થ આધારિત અને દેશભક્ત બનાવવાને બદલે ભીરુ, અનેક દેવોની પૂજાના આદેશોથી મૂંઝાયેલી, નસીબ આધારિત તેમજ અનેક વર્ણ, વર્ગ અને સંપ્રદાયમાં વહેંચાઈને નબળી બનાવનાર છે. તેથી તેઓ પાછળથી રચાયેલા આ બધા ગ્રંથોને માન્ય ગ્રંથો ગણતા નથી.       

મહાભારતના રચનાકાર મહર્ષિ વેદવ્યાસ વળી મહાભારતકથાનું એક અગત્યનું પાત્ર પણ હતા. મહાભારતમાં માતા સત્યવતીથી માંડીને ભિષ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર, દુર્યોધન, વિગેરેને ઉપદેશ અને માર્ગદર્શન આપતા વ્યાસજી અવારનવાર નજરે પડે છે. આવું વિરલ સાહિત્યિક સામર્થ્ય ધરાવતા પ્રતિભાશાળી મહર્ષિ વેદવ્યાસને શત શત પ્રણામ કરીને આપણે આગળ વધીએ.        

હવે આપણે દરેક વેદની વિશેષતા અને મહત્વ સમજીએ:

ઋગ્વેદ:

ચાર વેદોમાં “ઋગ્વેદ” સૌથી પ્રાચીન છે. વિષયની દ્રષ્ટિએ તે સૌથી ગહન અને મહત્વપૂર્ણ છે અને કદની દ્રષ્ટિ એ તે ચારે વેદોમાં સૌથી મોટો છે.

શાસ્ત્રોનું માનવું છે કે ગૃહસ્થનો સૌથી પહેલો ધર્મ છે સારી રીતે જીવન ગુજારવા માટેનાં આવશ્યક સાધનો મેળવવાં. આ માટેનું જરૂરી જ્ઞાન, એટલેકે જીવન માટેનાં આવશ્યક અનુશાસન અને જ્ઞાનની વાતો ઋગ્વેદમાં છે. અર્થાત્ ઋગ્વેદ “અર્થ”નો ગ્રંથ છે. અર્થ એટલે કે નાણાં મેળવવા માટે શ્રમ જરૂરી છે અને શ્રમ માટે ઉર્જાની આવશ્યકતા છે. અગ્નિ ઉર્જા અને શક્તિનું પ્રતિક છે. માટે અગ્નિને ઋગ્વેદના મુખ્ય દેવતા ગણવામાં આવ્યા છે.

ઋગ્વેદના મંત્રોને ઋચા કહેવામાં આવે છે. ઋચાઓના સમૂહને સૂક્ત કહે છે. આવાં ઘણાં સૂક્ત મળીને મંડલ (અધ્યાય) બને છે. ઋગ્વેદમાં ૧૦ મંડલ છે, જેમાં કુલ  ૧૦૨૮ સૂક્ત અને ૧૦૫૫૨ ઋચાઓ છે.

ઋગ્વેદની ઋચાઓ પદ્ય સ્વરૂપમાં એટલેકે કાવ્યરૂપમાં છે. સંસ્કૃતમાં પદ્ય એટલે ઋક, જેના પરથી ઋગ્વેદ નામ આવ્યું છે.

ઋગ્વેદની ૨૧ શાખાઓ છે તેવા ઉલ્લેખો મળે છે. પરંતુ વર્તમાનકાળમાં શાકલ, બાષ્ક્લ, આશ્વલાયન, શાંખાયન અને માંન્ડુકાયન -આ પાંચ શાખાઓ જ પ્રચલિત છે.

ઋગ્વેદના ત્રણ બ્રાહ્મણ ગ્રંથો છે –શાંખાયન, કૌષીતકિ અને ઐતરેય. ઉપરાંત આ જ નામના ત્રણ આરણ્યક ગ્રંથો અને ત્રણ મુખ્ય ઉપનીષદ ગ્રંથો પણ છે.      

યજુર્વેદ :

મંત્રોના સ્વરૂપની દ્રષ્ટિએ યજુર્વેદના મંત્રો ગદ્ય સ્વરૂપે છે. સંસ્કૃતમાં ગદ્ય એટલે યજુ:, જેના પરથી યજુર્વેદ નામ આવ્યું છે.

યજુર્વેદ “કામ”નો ગ્રંથ છે. કામમાં કર્મ, કામનાઓ અને મન ત્રણેયનો સમાવેશ થાય છે. યજુર્વેદ કર્મકાંડની પ્રાધ્યાનતા ધરાવતો ગ્રંથ છે. આમાં યજ્ઞનું મહત્વ છે જે કર્મનું પ્રતિક પણ છે. વાયુ મનનું પ્રતિક છે, કારણકે મન વાયુની જેમ ઝડપથી ગતિ કરે છે અને અસ્થિર પણ છે. તેથી વાયુને યજુર્વેદના મુખ્ય દેવતા માનવામાં આવ્યા છે. કર્મમાં શ્રેષ્ઠતા માટે મનને સાધવું આવશ્યક છે. મનને સાધવાથી જ તેમાંથી કામનાઓનો લોપ થશે અને મન સદ્કર્મો અને ધર્મના સંચયમાં લાગશે.

યજુર્વેદની બે સંહિતાઓ ઉપલબ્ધ છે: શુક્લ યજુર્વેદ અને કૃષ્ણ યજુર્વેદ. 

શુક્લ યજુર્વેદ:

શુક્લ યજુર્વેદની ૧૫ શાખાઓ હતી પરંતુ અત્યારે ફક્ત બે જ શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે: માધ્યંદિન અને કાણ્વ. 

શુક્લ યજુર્વેદમાં ૪૦ અધ્યાય, ૩૦૩ અનુવાક (મંત્રોના સમૂહ) અને ૧૯૭૫ કંડિકાઓ (મંત્રો) છે.  

શુક્લ યજુર્વેદને શતપથ નામનો એક બ્રાહ્મણ ગ્રંથ છે, જે સમસ્ત બ્રાહ્મણગ્રંથોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ, વિપુલકાય અને યજ્ઞવિધિને સર્વોતમરીતે સમજાવનાર છે. 

શુક્લ યજુર્વેદને બૃહદારણ્યક નામનું એક આરણ્યક તેમજ ઈશાવાસ્યોપનિષદ અને બૃહદારણ્યક નામનાં બે ઉપનીષદો છે.

કૃષ્ણ યજુર્વેદ:

કૃષ્ણ યજુર્વેદને ૮૬ શાખાઓ હતી, જેમાંથી અત્યારે ચાર શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે:  તૈતરીય, મૈત્રાયણી, કઠ અને કપિષ્ઠલ.

કૃષ્ણ યજુર્વેદને તૈતરીય નામનો એક બ્રાહ્મણ ગ્રંથ છે, તેમજ તે નામનું એક આરણ્યક પણ છે. ઉપરાંત  તૈત્તિરીયોપનીષદ, કઠોપનિષદ અને શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ  નામનાં ત્રણ ઉપનીષદો છે.

સામવેદ :

મંત્રોના સ્વરૂપની દ્રષ્ટિએ સામવેદના મંત્રો “ગેય” એટલેકે ગાઈ શકાય તેવા સ્વરૂપે છે. સંસ્કૃતમાં ગેય એટલે સામ, જેના પરથી સામવેદ નામ આવ્યું છે. સામવેદના મંત્રોના ગાનને સામગાન કહે છે. સામગાનમાંથી ભારતીય સંગીતનો જન્મ થયો છે.  

સામવેદ “ધર્મ અને ઉપાસના”નો ગ્રંથ છે. ધર્મ માટે ભક્તિ એટલેકે ઉપાસના હોવી જરૂરી છે. જયારે અર્થ અને કામ બન્નેને સાધી લેવામાં સફળતા મળે છે, ત્યારે ધર્મમાં પ્રવેશ થઇ જાય છે અને તે પછી જીવનમાં ભક્તિ આવે છે. ભક્તિ અને જ્ઞાન પ્રકાશના પ્રતિક છે, માટે સૂર્યને સામવેદના દેવતા માનવામાં આવે છે.

સામવેદની એક હજાર શાખાઓ હતી તેવો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પરંતુ વર્તમાનકાળમાં સામવેદની ત્રણ શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે: રાણાયનીય, કૌથુમીય અને જૈમિનીય.

સામવેદના બે ભાગ છે: પૂર્વાર્ચિક અને ઉત્તરાર્ચિક.  

પૂર્વાર્ચિકમાં ૬ પ્રપાઠક, ૬૫ ખંડ અને ૬૫૦ મંત્રો છે. જયારે ઉત્તરાર્ચિકમાં ૯ પ્રપાઠક, ૨૧ અધ્યાય, ૧૨૦ ખંડ અને ૧૨૨૫ મંત્રો છે.  બંને ભાગ મળીને સામવેદ માં કુલ ૧૮૭૫ મંત્રો છે. આમાંથી ઘણા મંત્રો ઋગ્વેદમાંથી લેવામાં આવ્યા છે. 

સામવેદના ૯ બ્રાહ્મણો મળે છે, જેમાં તાન્ડ્ય બ્રાહ્મણ મુખ્ય છે. સામવેદને તલવકાર નામનું એક આરણ્યક તેમજ કેન અને છાંદોગ્ય નામનાં ૨ ઉપનિષદો છે.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગીતામાં કહે છે કે “વેદોમાં હું સામવેદ છું”. આ કથન પરથી સામવેદની મહત્તા સૂચિત થાય છે.

અથર્વવેદ :

અથર્વવેદમાં પદ્ય, ગદ્ય અને ગેય એ ત્રણે પ્રકારના મંત્રો છે.

અથર્વવેદમાં ૨૦ કાંડ, ૩૬ પ્રપાઠક, ૭૩૦ સૂક્ત અને ૫૯૭૭ મંત્રો છે. 

આ ગ્રંથ પરમ શક્તિઓનો ગ્રંથ છે. જયારે અર્થ, કામ અને ધર્મ ત્રણેય જીવનમાં ઉતરે છે, ત્યારે મોક્ષનો માર્ગ ખુલે છે. આ મુક્તિ જ્ઞાનના મધ્યમ દ્વારા આવે છે જેને બ્રહ્મજ્ઞાન કહે છે. આ ગ્રંથના દેવતા ચંદ્રને માનવામાં આવે છે, જે શીતળતા આપે છે.

થર્વવેદમાં વિભિન્ન રોગો અને ઔષધિઓના પુષ્કળ ઉલ્લેખો મળે છે તેમજ સ્વરાજ્ય-રક્ષા માટેનાં ઘણાં સૂક્તો પણ મળે છે.

અથર્વવેદને ૯ શાખાઓ છે.

અથર્વવેદનું એક જ બ્રાહ્મણ ઉપલબ્ધ છેગોપથ બ્રાહ્મણ. અથર્વવેદના ત્રણ ઉપનિષદો છે: મુન્ડકોપનીષદ, માન્ડુક્યોપનીષદ અને પ્રશ્નોપનીષદ.

વેદમાં સમાવિષ્ટ ગ્રંથો :

પ્રાથમિક દ્રષ્ટીએ વેદના ચાર ભાગ છે: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ. આ પ્રમાણેના વેદના વિભાજનનો મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સહિત અનેક વિદ્વાનોએ સ્વીકાર કરેલો છે.

પરંતુ અન્ય કેટલાક વિદ્વાનોના મત મુજબ વેદ કોઈ એક ગ્રંથ નથી, પણ ગ્રંથોનો સમૂહ છે.  વેદોના મહાન ભાષ્યકાર સાયાણાચાર્યના મત મુજબ મંત્ર (વેદોની સંહિતાઓ) અને બ્રાહ્મણગ્રંથો મળીને વેદ ગણાય છે. જયારે  અન્ય કેટલાક વિદ્વાનો વેદની સંહિતાઓ, બ્રાહ્મણ, આરણ્યક અને ઉપનિષદ આ ચારેય ગ્રંથોને વેદના ભાગરૂપ ગણે છે. તો આ બધા ગ્રંથો શા માટે વેદનો ભાગ ગણાય છે તે હવે જોઈએ.

વેદનો મંત્રભાગ “સંહિતા” કહેવાય છે. જે શબ્દરાશિનો યજ્ઞમાં સાક્ષાતરૂપે ઉપયોગ થાય છે તે મંત્રભાગ છે. વાસ્તવમાં વેદની જેટલી શાખાઓ હતી, તે દરેકને પોતપોતાની સંહિતા હતી. હવે ચારે વેદની કુલ ૧૧૩૧ શાખાઓ છે, એટલે કુલ ૧૧૩૧ સંહિતાઓ હોવી જોઈએ. પરંતુ વર્તમાનકાળમાં બહુ ઓછી એટલે કે માત્ર ૧૧ શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે, જયારે બાકીની શાખાઓ લુપ્ત થઇ ગઈ છે. ઉપલબ્ધ  સંહિતાઓમાં પાંચ સંહિતાઓ મુખ્ય છે: ઋગ્વેદસંહિતા, શુક્લ યજુર્વેદસંહિતા, કૃષ્ણ યજુર્વેદસંહિતા, સામવેદ સંહિતા અને અથર્વવેદસંહિતા.

વેદના મંત્રભાગ વિષે જેમાં વ્યાખ્યાન અને વિવેચન કરવામાં આવેલ છે તેને બ્રાહ્મણભાગ કહે છે. મંત્રનું એક નામ “બ્રહ્મ” પણ છે. આ બ્રહ્મવિષયક વ્યાખ્યાનને “બ્રાહ્મણ” કહે છે. તેમાં યજ્ઞની વિધિ, કથા, આખ્યાયિકા અને સ્તુતિ તેમજ યજ્ઞની પદ્ધતિ, ઉદબોધન, ફલપ્રાપ્તિ વિગેરેનું વિવેચન છે. અહીં યજ્ઞની ક્રિયા એટલેકે કર્મકાંડ મુખ્ય વિષય છે. 

આરણ્યક ગ્રંથોમાં તેમાં યજ્ઞની પદ્ધતિ, મંત્રો, ફલપ્રાપ્તિ વિગેરેના વર્ણનમાં આધ્યાત્મિક સંકેત આપવામાં આવ્યા છે. આમ અહીં  “ઉપાસના” મુખ્ય વિષય છે. આ ગ્રંથોનું અધ્યયન અને મનન વિશેષતઃ વનમાં એટલેકે અરણ્યમાં થયું હોવાથી તેમને આરણ્યક કહે છે.

ઉપનિષદ વેદનો અંતિમ ભાગ  છે, તેથી તેમને વેદાંત પણ કહે છે. આ ગ્રંથોમાં વેદનો નિષ્કર્ષ આપવામાં આવેલો છે, અર્થાત વેદનો અર્ક અથવા નિચોડ તેમાં છે. આ ગ્રંથોમાં “આધ્યાત્મિક જ્ઞાન” મુખ્ય વિષય છે.   

આમ બ્રાહ્મણ, આરણ્યક અને ઉપનિષદ ગ્રંથો વેદને એટલેકે સંહિતાભાગને સંલગ્ન અને પુરક છે. તેથી અમુક વિદ્વાનો આ ગ્રંથોને વેદના ભાગ તરીકે જ ગણે છે. આમ પ્રત્યેક વેદ ચાર વિભાગમાં જોવા મળે છે. પહેલા ત્રણ ભાગ એટલે કે મંત્રસંહિતા, બ્રાહ્મણ અને આરણ્યક ભાગોને પૂર્વમીમાંસા દર્શન કહે છે, જેમાં કર્મકાંડનું વર્ણન છે. જયારે ઉપનિષદ વેદનો અંતિમ ભાગ હોવાથી વેદાંતદર્શન તરીકે ઓળખાય છે અને તેમાં જ્ઞાનકાંડની ચર્ચા છે.  

અન્ય વિદ્વાનો બ્રાહ્મણ, આરણ્યક અને ઉપનિષદ ગ્રંથોને વૈદિક સાહિત્ય તરીકે તો સ્વીકારે છે, પરંતુ તેમને વેદનો ભાગ ગણતા નથી. 

વેદોનું મહત્વ :

એક દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રમાણે હિંદુ સંસ્કૃતિ મુજબ જીવનમાં મુક્તિ માટેના ત્રણ માર્ગ છે: કર્મ, ભક્તિ અને જ્ઞાન. મનુષ્ય આ ત્રણ માર્ગ થકી જ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. મોક્ષનો અર્થ સ્વર્ગ કે નર્કના અર્થમાં નથી, પરંતુ મોક્ષ જીવનની એ અવસ્થાનું નામ છે, જયારે માણસ કર્મોનાં બંધનમાંથી મુક્ત થઇ જન્મોનાં બંધનમાંથી મુક્તિ મેળવે છે. વેદો આ ત્રણેય માર્ગોનું પ્રતિક છે. ઋગ્વેદ જ્ઞાન, યજુર્વેદ કર્મ (કર્મકાંડ) અને સામવેદ ભક્તિના ગ્રંથ છે, જે ત્રણેય મોક્ષના માર્ગ તરફ દોરી જાય છે.

અન્ય દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રમાણે માનવજીવનના ચાર પુરુષાર્થ છેધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ. ચારેય વેદ આ ચાર પુરુષાર્થના પ્રતિક છે.

વેદો સર્વ વિદ્યામય છે. તેમાં કેવળ વ્યક્તિગત, કૌટુંબિક, સામાજીક અને રાષ્ટ્રીય ઉન્નતિ સંબંધિક વ્યાવહારિક વાતોનો જ ઉલ્લેખ નથી, બલ્કે  તેમાં પારલૌકિક-આધ્યાત્મિક જ્ઞાન-વિજ્ઞાનની ચર્ચા પણ છે.

માનવના ચરમ ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્કર્ષ માટે જે કોઈ વિદ્યાશાખાની આવશ્યકતા રહે છે, તે સમસ્ત વિદ્યાશાખાઓ વેદોમાં બીજ રૂપે વર્ણિત છે. ગણિત, ખગોળવિજ્ઞાન, ભૌતિકવિજ્ઞાન, રસાયણવિજ્ઞાન, મનોવિજ્ઞાન, પર્યાવરણવિજ્ઞાન, ધાતુવિજ્ઞાન, પ્રકાશવિજ્ઞાન, સૃષ્ટિવિજ્ઞાન, વનસ્પતિશાસ્ત્ર,  ઉડ્ડયનશાસ્ત્ર, ભાષાશાસ્ત્ર, સંગીતશાસ્ત્ર, કૃષિ, ઉદ્યોગ, અર્થશાસ્ત્ર, રાજનીતિ, સમાજશાસ્ત્ર, આયુર્વેદ, દર્શન, યોગ, કર્મફળ, મોક્ષ, આ બધું વેદોમાં છે.

વર્તમાન સંદર્ભમાં એ જરૂરી થઇ ગયું છે કે વેદોના શાસ્ત્રીય જ્ઞાનનું અધ્યયન તેમજ અનુસંધાન કરીને તેને આધુનિક યુગની રીતે વ્યાવહારિક અને પ્રાસંગિક બનાવવામાં આવે અને વેદના જ્ઞાનને આધુનિક વિજ્ઞાનના એક પુરક વિષયના રૂપમાં ગણવામાં આવે; જે પ્રશ્નોના જવાબ આધુનિક વિજ્ઞાનમાં નથી મળી શકતા તેને વેદનું અધ્યયન કરીને મેળવવામાં આવે;  જે પ્રાકૃતિક તેમજ ભૌતિક ઘટનાઓના કારણોની જાણકારી આધુનિક વિજ્ઞાનની પાસે નથી, તે કારણોની વિવેચના વેદમાં આપેલ જ્ઞાન અજમાવીને કરવામાં આવે.  

આજે વિશ્વનો માનવ સમુદાય અત્યંત વિકટ સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલો છે. તેમાંથી મોટાભાગની સમસ્યાઓનું સચોટ સમાધાન વેદોમાં આપેલ નિર્દેશો અનુસાર થઇ શકે છે.  

વેદોના પ્રસિદ્ધ મંત્રો:

વેદોમાં સમાવિષ્ટ કેટલાક મંત્રો આજે પણ ઘણા લોકપ્રિય છે અને આપણે બધા તેનો બહોળો ઉપયોગ પણ કરીએ છીએ. પરંતુ કદાચ આપણામાંથી મોટાભાગનાને એ ખબર નથી કે આ મંત્રો વેદોનો ભાગ છે. તો ચાલો આપણે જોઈએ કે વેદોના ક્યાક્યા મંત્રો આપણા ચિરપરિચિત મંત્રો છે.     

હું તમને આ મંત્રોથી પરિચિત કરાવું તે પહેલાં તમે એ કહો કે વર્તમાનકાળમાં સૌથી વધારે બોલાતો હોય, નાના બાળકથી માંડીને મોટી ઉંમરના લોકો પણ જાણતા હોય અને  આપણે રોજબરોજની જિંદગીમાં અવારનવાર જેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ  તે સૌથી લોકપ્રિય સંસ્કૃત મંત્ર કયો છે ?

નિઃસંદેહ તે “ગાયત્રીમંત્રછે.

ॐ भूर्भुवः स्व: ततसवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि I  धियो यो न: प्रचोदयात्  II    

જો તમે જાણતા ના હો તો હવેથી યાદ રાખી લો કે  આ ગાયત્રીમંત્ર વેદોમાં સમાવિષ્ટ એવો અતિપ્રાચીન, ઘણો પવિત્ર અને મુલ્યવાન મંત્ર છે અને જપ, પૂજા અને હોમ એમ ત્રણેય રીતે તેનો ઉપયોગ થાય છે..

વાસ્તવમાં આ મંત્ર “સવિતૃમંત્ર (સવિતામંત્ર)” એટલેકે સૂર્યદેવની ઉપાસનાનો મંત્ર છે. પરંતુ તે ગાયત્રી છંદમાં રચાયેલો હોવાથી કાળાંતરે “ગાયત્રીમંત્ર” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો છે.

એક અન્ય મત અનુસાર “સવિતૃદેવ” એ સૂર્યદેવ નથી અને આ મંત્રમાં તે પરમાત્માના અર્થમાં હોવાથી આ મંત્ર પરમાત્માની ઉપાસનાનો મંત્ર છે.     

આ સવિતૃમંત્રના ઋષિ વિશ્વામિત્ર, દેવ સવિતૃદેવ અને છંદ ગાયત્રી છે.

આ સવિતૃમંત્ર વેદોમાં પાંચ સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૩-સૂક્ત ૬૨- મંત્ર ૯૦

યજુર્વેદ : અધ્યાય ૨૨-મંત્ર ૯,    અધ્યાય ૩૦ -મંત્ર ૨,    અધ્યાય ૩૬ -મંત્ર ૩

સામવેદ : પ્રપાઠક ૧૩-દશતિ ૪-મંત્ર ૩

હવે આવો જ લોકપ્રિય અને મહાપ્રસિદ્ધ બીજો મંત્ર છે –“મહામૃત્યુંજય મંત્ર”.

त्र्यम्बकं यजामहे सुगंधिम पुष्टिवर्धनम I  

उर्वारुकमिव बंधनान्म्रुत्योर्मुक्सीय माsमृतात II

આ મહામૃત્યુંજયમંત્રના ઋષિ વસિષ્ઠ, દેવ રુદ્ર અને છંદ અનુષ્ટુપ છે.

આ મંત્ર વેદોમાં બે સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૭ -સૂક્ત ૫૯ – મંત્ર ૧૨   અને  યજુર્વેદ : અધ્યાય ૩ -મંત્ર ૬૦    

તમે હવનવિધિ, લગ્નવિધિ અથવા પૂજાવિધિ  વખતે આ મંત્રનું પઠન અવશ્ય સાંભળ્યું હશે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો ચાંલ્લા કરે ત્યારે આ મંત્ર બોલાય છે :

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पुषा विश्ववेदाः ।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

આ મંત્ર વેદોમાં ત્રણ સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૧-સૂક્ત ૮૯-મંત્ર ૬, યજુર્વેદ : અધ્યાય ૨૫-મંત્ર ૧૯  અને સામવેદ  : અધ્યાય ૨૧-ખંડ ૧-મંત્ર ૧૮૭૫ 

ભગવાન રુદ્ર એટલે કે ભગવાન શિવની પૂજા અને અભિષેકનું સુપ્રસિદ્ધ સ્તોત્ર “રુદ્રી” છે. આ અષ્ટાધ્યાયી રુદ્રીના પ્રથમ અધ્યાય (શિવસંકલ્પ સુત્ર)નો પ્રથમ મંત્ર પણ તમે સાંભળ્યો જ હશે:

गणानां त्वा गणपतिऽ हवामहे       प्रियाणां त्वा प्रियपतिऽ हवामहे  

निधिनां त्वा निधिपतिऽ हवामहे वसो मम  l 

आहमजानी गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम  ll

આ મંત્ર વેદોમાં બે સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૨ સૂક્ત ૨૩-મંત્ર ૧ અને યજુર્વેદ : અધ્યાય ૨૩-મંત્ર ૧૯

હવે છેલ્લે વેદને લગતા તાજેતરના એક રસપ્રદ સમાચાર પણ જાણી લો :

વેદની ઋચાઓને પઠન કરવાની ભારતની વૈદીક પરંપરાને લુપ્ત થતા અમૂર્ત વારસા તરીકે જાહેર કરીને યુનેસ્કોએ તેને સંરક્ષીત ઘોષીત કરી છે.  વેદની ઋચાઓના પઠનની પરંપરા ઉપરાંત રામલીલા સહિતની કુલ ૯ ભારતીય પરંપરાનો લુપ્ત થતા અમૂર્ત વારસામા સમાવેશ કરાયો છે. યુનેસ્કોએ વિશ્વભરમા લુપ્ત થતા અમૂર્ત વારસાને બચાવવા માટે એક વૈશ્વિક સમિતિની  રચના કરી છે. ગૌરવપ્રદ બાબત એ છે કે આ સમિતિ માટે યુનેસ્કોએ આખા એશિયામાથી સલાહકાર તરીકે એક માત્ર વડોદરાના ભાષાકેન્દ્રની નિમણુંક કરી છે.

વેદ વિશેની ઉપરોક્ત અગત્યની માહિતી સરળ સમજ માટે કોષ્ટકના રૂપમાં નીચે રજુ કરી છે:

ved1

આપણા સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથરાજ “વેદ” વિષે અગત્યની માહિતી આપણે મેળવી. હવે પછીના પ્રકરણમાં આપણે “વેદોનું જ્ઞાન” વિષે માહિતી મેળવીશું.

આ લેખ વિષે આપનાં મંતવ્ય અને સૂચન નીચે “મારો અભિપ્રાય” કોલમમાં આપવા વિનંતી છે.

-સુરેશ ત્રિવેદી   

પંચામૃત : 
સંસ્કૃત ભાષામાં કેટલું વૈવિધ્ય છે અને તેમાં શબ્દોના અનેકાર્થને લીધે કેટલી ચમત્કૃતિભરી રચનાઓ સર્જાય છે, તેનું એક સરસ ઉદાહરણ જોઈએ: 

મહાકવિ કાલીદાસના સમયની આ વાત છે. તે વખતે માઘ, ભારવિ અને ધનંજય નામના સમકાલીન મહાકવિઓ સાથે કાલીદાસની સરખામણી કરતો એક શ્લોક રચાયો: 
અપશબ્દ શતં માઘે, ભારવે ચ શતત્રયમ, 
કાલિદાસે ન ગણ્યમતે, કવિરેકો ધનંજય: 

આ શ્લોકનો અર્થ થાય છે: 
કવિ માઘના લખાણમાં સો ગાળો હોય છે, ભારવિના લખાણમાં ત્રણસો ગાળો હોય છે, કાલિદાસના લખાણમાં તો અગણિત ગાળો હોય છે, પરંતુ ધનંજય એ જ એકમાત્ર શ્રેષ્ઠ કવિ છે. –અર્થાત્ એના લખાણમાં ગાળ હોતી નથી. 

શ્લોકનો આવો અર્થ જોઇને લોકોએ સામાન્ય રીતે માની લીધું કે આ શ્લોક ધનંજયે પોતાની પ્રશંસા કરવા લખ્યો હશે. જયારે વિદ્વાનોએ કાલીદાસને આ શ્લોક બતાવ્યો, ત્યારે મહાકવિ કાલિદાસે પોતાની અપ્રતિમ બુદ્ધિમત્તાનો પરિચય આપતાં જણાવ્યું કે આ શ્લોકનો પહેલો શબ્દ “અપ” ને બદલે “આપ” વાંચીને આ શ્લોક ફરીથી વાંચો. હવે “આપ”નો અર્થ થાય છે પાણી. તે મુજબ શ્લોકનો અર્થ આ મુજબ થયો: 

કવિ માઘના લખાણમાં પાણી માટે સો સમાનાર્થી શબ્દો છે, ભારવિના લખાણમાં પાણી માટે ત્રણસો શબ્દો છે, (જયારે) કાલિદાસના લખાણમાં પાણી માટે અગણિત શબ્દો છે. આથી એકમાત્ર કવિ કાલીદાસ જ "ધનંજય" એટલે કે સર્વ દિશાઓમાં વિજેતા કવિ છે. 

જોયું! માત્ર એક "કાનો" ઉમેરીને મહાકવિ કાલિદાસે પૂરા શ્લોકનો અર્થ કેવો પોતાની તરફેણમાં બદલી નાખ્યો!
Advertisements

One comment

  1. વેદો બ્રહ્માજી એ વ્યાસને શીખવ્યા જેમણે તેમના ચાર શિષ્યોને શીખવાડ્યા
    1. પૈલ = ઋગ્વેદ
    2. વૈશમ્પાયન = યજુર્વેદ
    3. જૈમીની = સામવેદ
    4. સુમન્તુ = અથર્વવેદ

મારો અભિપ્રાય

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s